تهران - خیابان شهید مطهری، خیابان میرعماد، کوچه پنجم، پلاک 3 «پژوهشگاه تربیت بدنی و علوم ورزشی» 021-8874-7632

 

توان‌بخشی ورزشی در افراد دارای کم توانی

این دوره با هماهنگی سازمان بهزیستی کشور و پژوهشگاه تربیت بدنی و علوم ورزشی با هدف تربیت نیروهای متخصص مورد نیاز سازمان بهزیستی کشور در حوزه توانبخشی ورزشی در مراکز نگهداری افراد دارای کم توانی ذهنی و همچنین فعالیت فارغ التحصیلان این دوره ها در مراکز ورزشی با عنوان مربی توانبخشی ورزشی برای افراد دارای کم توانی ذهنی در استان های مختلف کشور برگزار می شود.

 نتایج جدیدترین مطالعات نشان می دهند که تنها یک سوم از افراد کم توان ذهنی به اندازه ی کافی فعالیت بدنی دارند و آمادگی جسمانی افراد کم توان ذهنی در سطحی بسیار پائین تر از سایر افراد جامعه است یکی از راه های بهبود وضعیت زندگی این افراد ورزش و فعالیت بدنی است. اجرای تمرینات ورزشی نه تنها مشکلات خاص این افراد را مرتفع می سازد بلکه در افزایش سلامت کلی این افراد نیز موثر است. پژوهش گران مختلف نشان داده اند که این افراد برای سالم ماندن و حفظ سلامتی نیاز به فعالیت های بدنی و ورزشی بیشتری داشته و مربیان، والدین و ... می باید این افراد را تشویق به داشتن زندگی فعال تری نمایند. شرکت در فعالیت های ورزشی برای این افراد بسیار مفید است چرا که باعث پیشگیری از بسیاری از بیماری ها در این افراد می شود. در اکثر بخش ها تمرینات ورزشی برای افراد کم توان فواید زیادی را دارد. از آنجایی که بهره هوشی از طریق اجرای فعالیت های بدنی بهبود پیدا نمی کند، از طریق این فعالیت ها محققین سعی در بهبود رفتارهای انطباقی از طریق فعالیت های بدنی منظم دارند. از سوی دیگر فعالیت های بدنی مناسب به افراد کم توان کمک می کند تا زندگی مستقل، کسب شغل و حفظ سلامت را تجربه کنند. به دلیل این که ناتوانی های ثانویه و دیگر مشکلات سلامتی در افراد کم توان نسبت به سایر افراد جامعه بیشتر است، بنابراین این افراد نسبت به سایر افراد جامعه بیشتر نیازمند دریافت مراقبت های ویژه هستند.  این موضوع به خوبی مشخص شده است که افراد دارای انواع مختلف اختلالات جسمی و ذهنی دارای سطوح متفاوتی از توانایی های عملکردی بوده و گاها دارای خصوصیات جسمانی متفاوتی نیز می باشند. این تفاوت ها باعث می شود تا این افراد نیازمند برنامه های تمرینی نسبتا متفاوت و ویژه ای باشند. طراحی این برنامه تمرینی برای بهبود سلامت جسمی و ذهنی نیز بدون کسب اطلاعات لازم در خصوص هر نوع اختلال میسر نیست. محققین مختلف پس از مرور تحقیقات انجام شده بر روی این افراد نتیجه گرفته اند که برنامه های تمرینی استفاده شده برای این افراد در تحقیقات مختلف ناکارآمد بوده و تمرین دهندگان این افراد نیاز به دانش و معلومات بیشتری در این خصوص دارند. کمبود برنامه های مدون ورزشی و توانبخشی برای افراد کم توان با توجه به نوع معلولیت آنها یکی از مشکلاتی است که حتی در پیشرفته ترین کشورهای دنیا نیز وجود دارد و دانشمندان را بر آن داشته تا با بررسی بیشتر و جامع تر، این مسئله را حل نمایند. پژوهشگاه تربیت بدنی پس از بررسی تحقیقات انجام شده در این زمینه و همچنین اجرای چندین طرح پژوهشی مرتبط با این حوزه سعی در انتقال دانش موجود از طریق دوره های آموزشی کوتاه مدت با عنوان توانبخشی ورزشی برای افراد کم توان ذهنی نموده است. این دوره  می تواند به عنوان یک نقطه شروع بسیار خوب به محققین، تمرین دهندگان و کارشناسان سازمان بهزیستی، آموزش و پرورش استثنائی کشور، دانشگاه های توانبخشی و علوم بهزیستی، مراکز نگهداری کودکان کم توان ذهنی، مدارس کودکان استثنایی و کلیه ی پژوهش گران و علاقمندان به فعالیت در این حوزه کمک شایانی نماید. شرکت کنندگان در این دوره پس از گذرانیدن موفقیت آمیز کلیه دروس در نظر گرفته شده خواهند توانست با روشی مناسب و ویژه با هر نوع اختلال برخورد موثرتری داشته باشند.

ما اعتقاد راسخ داریم که با تربیت نیروی انسانی با مهارت کافی و همکاری سازمانهای مختلف درگیر در این حوزه می توانیم با هم افزایی و تلاش منسجم، سطح فعالیت بدنی و سلامت عمومی را در جامعه هدف به نحو چشمگیری ارتقا دهیم. پژوهشگاه تربیت بدنی و دانشکده های تربیت بدنی کشور در کنار سازمان بهزیستی و آموزش و پرورش استثنائی می توانند تحول بارزی در وضعیت ورزش و فعالیت بدنی افراد کم توان ذهنی ایجاد نمایند.

تعریف کم‌توانی

در بخش ۵۰۴ قانون فدرال امریکا، فرد کم‌توان این‌گونه تعریف می‌شود: «۱. فردی که آسیب ذهنی یا جسمی دارد؛ به‌نحوی‌که این آسیب سبب محدودیت اساسی او در فعالیت‌های اصلی زندگی می‌شود؛ ۲. در اثر این آسیب، در معرض تبعیض قرار می‌گیرد.»

آسیب‌های جسمی شامل هر نوع اختلال یا وضعیت فیزیولوژیک و بدشکلی‌های زیبایی یا نقایص کالبد‌شناختی می‌شود که بر یک یا چند دستگاه بدنی زیر اثر می‌گذارد: دستگاه عصب‌شناختی، عضلانی‌اسکلتی، اندام‌های حسیِ ویژه، تنفس، اندام‌های گفتار، دستگاه قلبی‌عروقی، تولیدمثل، گوارش، کلیه و مجاری ادرار، خونی، لنفاوی، پوست و غدد درون‌ریز.

آسیب‌های ذهنی نیز عبارت است از: هر نوع اختلال ذهنی یا روان‌شناختی، ازقبیل کم‌توانی ذهنی، نشانگان آسیب مغزی، بیماری‌های روانی یا عاطفی و کم‌توانی‌های یادگیری ویژه (هاردمن و همکاران، ۲۰۰۱: ۳۱).

کم‌توانی ذهنی

تشخیص کم‌توانی ذهنی اغلب چالش‌زاست و ‌باید متخصصان آن را تشخیص دهند. اغلبِ افراد کم‌توان ذهنی، ضعف‌ها و قوت‌های متعددی دارند. قوت‌ها ممکن است سبب گیج‌شدن افراد غیرمتخصص در تشخیص افرادی شود که کم‌توانی ذهنی خفیف دارند. این افراد غیرمتخصص ممکن است تفسیر اشتباهی از این قوت‌ها کنند. برخی افراد ممکن است این‌گونه تصور کنند که افراد کم‌توان ذهنی نمی‌توانند بخوانند؛ اما درحقیقت، به‌خوبی اثبات شده است بزرگ‌سالانی که کم‌توانی ذهنی خفیف دارند، می‌توانند در حد افراد پایۀ ۵ ‌یا ‌۶ بخوانند و بنویسند.

 سازمان‌های تخصصی دنیا، همچون سازمان امریکایی، کم‌توانی‌های رشدی و ذهنی و انجمن روان‌شناسی امریکا و سازمان‌های دولتی، همچون پژوهشگاه ملی سلامت و کمیتۀ کم‌توانان ذهنی ریاست‌جمهوری، سال‌هاست استفاده از واژۀ عقب‌ماندگی ذهنی را منع کرده‌اند؛ زیرا این واژه نسبتی منفی است. این مؤسسات واژۀ جدید کم‌توانی ذهنی را جایگزین عقب‌ماندگی ذهنی کرده‌اند. به‌گزارش سازمان بهداشت جهانی (WHO) تقریباً ۲۰۰میلیون کودک کم‌توان در دنیا زندگی می‌کنند (سازمان بهداشت جهانی، ۲۰۰۸). سه زمینه برای تعریف و تشخیص وضعیتی وجود دارد که کم‌توانی ذهنی نامیده می‌شود: نقص در عملکرد ذهنی و نقص در رفتارهای انطباقی و شروع این نواقص در دوران رشد. رفتار‌های انطباقی مجموعه‌ای از مهارت‌های مفهومی و اجتماعی و عملی است که فرد آن‌ها را یاد می‌گیرد تا در زندگی روزمره، از آن‌ها استفاده کند. رفتار سازشی، معیار تشخیصی موردنیاز تمامی سیستم‌های تعریف کم‌توانی ذهنی است. تشخیص کم‌توانی ذهنی ‌باید توسط افراد متخصص در این بخش انجام شود و اگر نقصی در عملکرد ذهنی یا رفتار انطباقی مشاهده کردند، ‌باید بررسی کنند که آیا این نقایص قبل از سن هجده‌سالگی یا بعد از آن ایجاد شده است.

در کودکان کم‌توان ذهنی، دو گروه اصلی وجود دارد: نوع خفیف که می‌تواند اولیه یا ثانویه به علل محیطی باشد و نوع شدید که وابسته‌به علل بیولوژیک است. علل بسیار شایع‌ کم‌توانی ذهنی خفیف عبارت است از: سندرم‌های ژنتیکی غیرعادی مادرزادی کوچک و متعدد، محرومیت جنینی، حوادث پیش از تولد، مواجهه با دارو در رحِم مادر و ناهنجاری کروموزوم‌های جنسی. در بروز کم‌توانی ذهنی شدید، عوامل بیولوژیکی نقش دارند که عبارت‌اند از: ۱. اختلالات کروموزومی، ۲۲درصد موارد؛ ۲. سندرم ژنتیکی، ۲۱درصد موارد؛ ۳. ناهنجاری رشد و تکامل مغزی، ۹درصد موارد؛ ۴. اختلالات مادرزادی متابولیسم یا نرودژنراتیو، ۸درصد موارد؛ ۵. عفونت مادرزادی، ۴درصد موارد؛ ۶. کم‌توانی فامیلیال، ۶‌درصد موارد؛ ۷. علل پیش از تولد، ۴درصد موارد؛ ۸. علل پس از تولد، ۵‌درصد موارد؛ ۹. علل ناشناخته، ۲۱درصد موارد (سلیمانی و میر‌سپاسی، ۱۳۸۶: ۳۳). ناگفته نماند بسیاری از علل هر دو دستۀ کم‌توانی‌های خفیف و شدید وابسته‌به وراثت و مشکلات ژنتیکی است.

تعریف کم‌توانی ذهنی

در متن تجدید‌نظرشدۀ ویرایش چهارم کتاب راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی (DSM-IV-TR) سه معیار برای تعریف کم‌توانی ذهنی ارائه شده است. مهم‌ترین ویژگی کم‌توانی ذهنی، کارکرد ذهنی عمدتاً کمتر از متوسط است (ملاک ۱) که با محدودیت‌های مهم در کارکرد انطباقی در حداقل دو موضوع از زمینه‌های مهارتی زیر همراه است: ارتباطات، مراقبت از خود، زندگی خانوادگی، مهارت‌های اجتماعی‌میان فردی، بهره‌برداری از منابع اجتماع، خودگردانی، مهارت‌های کارکردی تحصیلی، کار، اوقات فراغت، بهداشت و ایمنی (ملاک ۲). همچنین، سن شروع اختلال باید پیش از هجده‌سالگی باشد (ملاک ۳). سبب‌شناسی کم‌توانی ذهنی بسیار متفاوت است و می‌توان آن را به‌عنوان برآیند عمومی و نهایی فرایندهای آسیب‌شناختی تلقی کرد که کارکرد دستگاه عصبی مرکزی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

کارکرد کلی ذهنی به‌وسیلۀ هوش‌بهر (IQ) یا معادل آن تعیین می‌شود که به‌وسیلۀ اجرای یک یا بیش از یک آزمون هوش فردی استاندارد‌شده سنجیده می‌شود. هوش‌بهر تقریباً ۷۰ یا کمتر از آن که به‌طور تقریب، دو انحراف معیار کمتر از میانگین است، به‌عنوان کارکرد ذهنی محسوب می‌شود که به‌طور معنا‌داری کمتر از متوسط است. باید توجه کرد در اندازه‌گیری هوش‌بهر، تقریباً پنج نمره خطای اندازه‌گیری وجود دارد؛ بنابراین، دربارۀ افراد با هوش‌بهر ۷۰تا۷۵ که کاستی‌های فراوانی در رفتار انطباقی دارند، امکان تشخیص کم‌توانی ذهنی وجود دارد. همچنین در فردی که نمرۀ هوش‌بهر کمتر از ۷۰ دارد، اما اختلالی در عملکرد انطباقی او مشاهده نشده است، تشخیص کم‌توانی ذهنی برای وی مطرح نمی‌شود. کارکرد انطباقی بدین‌معناست که افراد تا چه اندازه با انتظارات عمومی زندگی، به‌گونه‌ای اثربخش برخورد می‌کنند؛ نیز، تا چه اندازه به معیار‌های استقلال شخصی دست می‌یابند که به مقتضای گروه سِنی خاص، زمینۀ اجتماعی فرهنگی و محیط اجتماعی خاص از آنان انتظار می‌رود.

کارکرد انطباقی تحت‌تأثیر عوامل مختلف قرار می‌گیرد که ممکن است با کم‌توانی ذهنی همراه باشد. این عوامل عبارت‌اند از: تحصیلات، انگیزش، ویژگی‌های شخصیت، فرصت‌های اجتماعی و شغلی و اختلال‌های روانی و جسمی. باتوجه‌به هوش‌بهر که معمولاً بیشتر، به‌عنوان ویژگی ثابت باقی می‌ماند، احتمال بهبود مشکلات انطباقی به کمک اقدامات ترمیمی بیشتر است (انجمن روان‌پزشکی امریکا، ۲۰۰۰: ۱۰۰).

تماس با ما

تهران - خیابان شهید مطهری، خیابان میرعماد، کوچه پنجم، پلاک 3 «پژوهشگاه تربیت بدنی و علوم ورزشی»

021-8874-7632

0939-383-9763

021-8852-9121

sportrehabir@gmail.com

https://www.sportrehabir.com

ارسال پیام